Từ Cầu Vồng đến đất Cầu Vồng lịch sử

 

Từ Cầu Vồng đến Đất Cầu Vồng lịch sử

Ngô Sĩ Lực  – Nguyên TP VHTT huyện Tân Yên

        Mỗi vùng đất đều mang trong mình một truyền thống văn hóa – lịch sử, và thật tự hào khi truyền thống ấy lại được kết tinh qua hình tượng đặc trưng. Ví dụ: Hà Nội – Thành phố Rồng bay; Phú Thọ – Đất Tổ Vua Hùng; Thái Nguyên – Thủ đô kháng chiến… Với đất Yên Thế xưa (nay là hai huyện Tân Yên và Yên thế) từ hàng trăm năm nay đã nổi danh với hình tượng “Trai Cầu Vồng Yên Thế, Gái Nội Duệ Cầu Lim”.

        Vậy “Cầu Vồng” là có thật hay chỉ là hình tượng văn học nghệ thuật? Nếu có thật thì Cầu Vồng ở đâu, có từ bao giờ và vì sao lại nổi danh đến vậy? Theo tác giả Nguyễn Đình Bưu (nguyên GĐ Sở VHTT tỉnh Bắc Giang) thì: “Trai Cầu Vồng Yên Thế, Gái Nội Duệ Cầu Lim” chắc chắn ra đời chỉ sau khi có chiếc cầu mang tên “Vồng”. Theo các tài liệu sưu tầm của Bảo tàng Bắc giang đoán định: cầu Vồng được xây dựng vào khoảng thế kỷ 16, tại địa điểm nay thuộc xã Song Vân huyện Tân Yên. Nhận định trên phù hợp với kết quả điền dã tại vùng đất tổng Vân Cầu xưa.

        Trong phạm vi bài viết nhỏ này, tôi góp bàn làm rõ thêm về “Cầu Vồng”, “Đất Cầu Vồng” qua một số sự kiện, nhân vật, địa danh vùng Vân Cầu xưa.

        Ngược dòng lịc sử, từ thời Lý – Trần thế kỷ 11 – 13 vùng Vân Cầu đã có đường Quan Triều, để triều đình kinh lý vùng Yên Thế (có thời gọi là Yên Viễn). Sang thời Lê – Mạc (thế kỷ 16 – 17) Yên Thế trở thành vùng đất sôi động bởi dòng người tụ cư, do các cuộc nội chiến triền miên bởi các thế lực phong kiến. Triều đình đã cho xây dựng một chiếc cầu qua suối Vân Cầu. Cầu làm bằng gỗ bẩy nhịp theo kiểu ”thượng gia, hạ kiều”. Trải qua năm tháng, cầu đã phải tu sửa nhiều lần. Đến những năm 40 của thế kỷ 20 thì cầu hỏng hoàn toàn. Cây cầu dáng cong nên gọi “Cầu Vồng”. Có Cầu Vồng nên một loạt địa danh trong khu vực khi đặt tên đều gắn với từ “cầu vồng”, hoặc từ “vồng” như: làng Vân Cầu, xã Vân Cầu, tổng Vân Cầu, nghè Vồng, đình Vồng, chùa Vồng, chợ Vồng… Cuối năm 1945, các đơn vị hành chính khu vực phía Tây huyện là: Ngọc Cụ, Vân Cầu, Vân Nham, Thúy Cầu, Đồng Cờ, Việt Hùng… sáp nhập thành một xã lớn lấy tên là xã Hồng Kiều. Theo khảo sát di tích chùa Vồng (tên chữ xưa là Hồng Kiều Tự hoặc Hồng Cầu Tự) thì chữ Hồng ở đây có nghĩa là “cầu vồng”. Điều này càng khẳng định khi trong bản văn tế ngựa ở lễ hội Đình Vồng có câu “Hồng Kiều mới thửa, Tám ngựa mạnh thay”.

        Tóm lại Cầu Vồng là một cây cầu có thật từ thế kỷ 16, làm bằng gỗ, kiểu “thượng gia, hạ kiều” mái lợp ngói đỏ. Theo các cụ già kể lại về sau qua nhiều lần sửa chữa mái cầu lợp có hai lớp, lớp dưới là cây đồng đế, lớp trên lợp gianh. Cầu có bẩy nhịp, các dầm cầu đều trạm rồng rất uy nghi lộng lẫy. Cầu bắc qua suối Vồng, nối hai xã Song Vân và Ngọc Vân huyện Tân Yên tỉnh Bắc Giang ngày nay.

        Cầu Vồng trở thành địa danh nổi tiếng vì nằm ở trung tâm vùng đất thượng võ, gắn liền với nhiều sự kiện và nhân vật lịch sử từ hàng trăm năm nay, mà đỉnh cao là thời kỳ Lê – Mạc, Trịnh – Nguyễn thế kỷ 16 – 17 – 18. Sau đó là cuộc khởi nghĩa Yên Thế (1884 – 1913). Vùng Vân Cầu có nhiều võ công nổi tiếng, tiêu biểu như dòng họ Dương được triều đình nhà Mạc phong 18 vị Quận công. Trong Dương phả có câu đối:

“Dương phả chân truyền Sơn Cốc mộ

Nhất gia thập bát vị Quận công”.

Di tích Nghè Vồng có câu:

“Vạn cổ anh linh truyền Bắc địa

Nhất gia dũng lược chấn Nam Bang”

        Ở đình làng Dinh xã Cao Xá (nơi đây có một chi phái họ Dương ở Vân Cầu) có câu đối:

“Phái dẫn Vân sơn hùng cố địa

Tích lưu Yên lĩnh tối linh từ”

        Nhiều địa danh ở Vân cầu: “Bờ Giải”, “Bờ Phơi”, “Bờ Xác”… như còn lưu lại dấu tích của một thời binh đao khốc liệt năm, sáu trăm năm trước.

        Sang thời kỳ nhà Nguyễn, ở Vân Cầu có cuộc khởi nghĩa chống triều của Tạ Văn Thái. Trong cuộc khởi nghĩa Yên Thế, vùng Vân Cầu có Tạ Công, Tạ văn Xuyên, Tạ Văn Cấn (còn gọi là Đề Công, Đề Nguyên, Đè Cấn), Thống Ngò, Đề Lam, Đốc Bảng, Đốc Luân… ca dao vẫn lưu truyền: “Làng Tè Vân Cầu/Làng Châu Ngô Xá/Làng Giã Mục Sơn…” là những địa danh có tiếng của vùng đất này.

        Như vậy từ “Cầu Vồng” đã thành “Đất Cầu Vồng” lịch sử. “Đất Cầu Vồng” trở thành biểu tượng tinh thần thượng võ, lòng quả cảm, truyền thống anh hùng của vùng đất và con người Yên Thế nói chung. Sau này và mãi mãi tiếp nối là truyền thống cách mạng vẻ vang dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam.

        “Cầu Vồng” không còn là tên riêng của một cây cầu cụ thể, mà đi vào câu danh ngôn “Trai Cầu Vồng Yên Thế…”, trở thành hình tượng tập trung cao nhất cho khí phách của cả một vùng, đó chính là “ĐẤT CẦU VỒNG” lịch sử.

        Tôi tâm đắc hình tượng Cầu Vồng trong trường ca “Hoàng Hoa Thám – Một vùng rừng xanh” của tác giả Đỗ vinh (Hội viên Hội Văn nghệ Bắc Giang). Xin được dẫn thay lời kết:

“Vút bay lên một nét Cầu Vồng

Nửa đường tròn nằm trên bão giông

Nửa vòng tròn bồng bềnh mặt nước

Nửa đường tròn không bao giở đi hết

Nửa đường trong máu thịt quê hương”.

************************************************************************

 

 Posted by at 2:08 am

 Leave a Reply

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

(required)

(required)